ကပ္ေဘးမွ ကယ္ဆယ္ေရးကို စီမံခန္႕ခဲြျခင္း (၃)

Disaster Management 3

III) ျပန္လည္ထူေထာင္ေပးျခင္း

ကပ္ေဘး ကယ္ဆယ္ေရး စီမံခန္႕ခဲြေရး ရဲ႕ ေနာက္ဆံုး အဆင့္ကေတာ့ နဂို အေျခေနကို ျပန္လည္ရရွိေအာင္ ျပန္လည္ ထူေထာင္ေပးျခင္းပါပဲ။ ျပန္လည္ထူေထာင္ေရး လုပ္ငန္းေတြဟာ ကပ္ေဘး စျဖစ္ျပီဆိုကတည္းက စလုပ္ေနရတာပါပဲ။ မ်ားေသာအားျဖင့္ ျပန္လည္ထူေထာင္ေရးလုပ္ငန္းေတြကို အေလာသံုးဆယ္ လုပ္ရတဲ့ အတြက္ နဂိုအတိုင္း ျပန္ျဖစ္ဖို႕ မွာ အေႏွာက္အယွက္ေတြ လည္း ျဖစ္ေပၚေစပါတယ္။ ဥပမာ ျပင္ပက လာေရာက္ကူညီတဲ့ အဖဲြ႕အစည္းေတြရဲ႕ အဆင့္ျမင့္ ေဆးကုသမႈ ကို ယာယီ ေပးျခင္းဟာ ဆိုးက်ိဳးေတြကို ျဖစ္ေစပါတယ္။ ဒီလို ေဆးကုသမႈေတြကို ရုတ္သိမ္းလိုက္တဲ့ အခ်ိန္မွာ ေဒသခံလူေတြခမ်ာမွာ အလြယ္တကူ ျပန္လည္ျဖည့္ဆည္းေပးလို႕ မရတဲ့ ေမွ်ာ္လင့္ခ်က္ေတြနဲ႕ က်န္ခဲ့တာမ်ိဳးေပါ့…

ကပ္ေဘးတစ္ခု ဆိုက္ေရာက္ျပီးလို႕ ရက္သတၱပါတ္ အနည္းငယ္အတြင္းမွာပဲ က်န္းမာေရးလိုအပ္ခ်က္ေတြဟာ အေရးေပၚေဆးကုသမႈကေန ပံုမွန္ အေျခခံက်န္းမာေရး ေစာင့္ေရွာက္မႈ ဆီကို ျမန္ျမန္ဆန္ဆန္ ကူးေျပာင္းလာတာ ေတြ႕ရပါတယ္။ အဲဒီအတြက္ လုပ္ငန္းေဆာင္တာေတြကို ျပန္လည္ဆန္းစစ္ ျပီး ေျပာင္းလဲသင့္တာေတြကို ေျပာင္းလဲရပါမယ္။ ဦးစားေပးမႈေတြကလည္း ေဆးကုသမႈကေနျပီးေတာ့ ပတ္၀န္းက်င္ က်န္းမာေရး ေစာင့္ ေရွာက္မႈေတြဆီကို ေျပာင္းလဲ လာပါလိမ့္မယ္။ ေအာက္ကေတာ့ တစ္ခ်ိဳ႕ ဥပမာေလးေတြပါ။

III.a) ေရေပးေ၀မႈ

လူထု ေရေပးေ၀မႈ စနစ္ကို ေလလာ့ ဆန္းစစ္ စစ္တမ္းေကာက္သင့္ပါတယ္။ ဘာေတြ အဓိကပါမလဲဆိုေတာ့ ေရထြက္ရာ အရင္းအျမစ္နဲ႕ ေရျဖန္႕ေ၀မႈ စနစ္ေပါ့။ ျပီးေတာ့ ပိုက္လိုင္းေတြရဲ႕ ရုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာ အေျခအေန၊ က်န္ရွိေနေသးတဲ့ ထုတ္လုပ္ႏိုင္မႈစြမ္းအား၊ ျဖန္႕ေ၀ေပးတဲ့ ေရအတြင္းမွာ ဇီ၀ပိုးမႊားနဲ႕ ဓါတုပစၥည္း ပါ၀င္မႈ ေတြကို သိရွိဖို႕ အေရးၾကီးပါတယ္။

လူထုက်န္းမာေရး ဖက္ကေနၾကည့္ရင္ ေရအရည္အေသြးအတြက္ အဓိက အေရးအၾကီးဆံုးက ဇီ၀ပိုးေကာင္ေတြ ပါ၀င္ညစ္ညမ္းမႈပါပဲ။အေရးေပၚ အေျခအေနေတြမွာ အရည္အေသြးေကာင္းတဲ့ ေရ ရရွိဖို႕ အတြက္ အေကာင္းဆံုးနည္းလမ္းကေတာ့ ေရထဲကို ကလိုရင္း ခပ္တာပါပဲ။ (ေရကို ၾကိဳေသာက္ဖို႕ဆိုတာက ေလာင္စာေတြ အေျမာက္အျမားလိုအပ္ပါလိမ့္မယ္) ။ ေရ တစ္လီတာမွာ ကလိုရင္းပါ၀င္မႈ ၀.၇ mg ပါ၀င္တဲ့ အထိ ခပ္သင့္ပါတယ္။ ေရဖိအားေတြ နည္းသြားတဲ့ အတြက္ေၾကာင့္ ညစ္ညမ္းပစၥည္းေတြ ေရသိုေလွာင္ကန္မ်ား၊ ျမစ္မ်ား၊ ထဲသို႕ စီး၀င္ႏႈန္းျမင့္မားလာႏိုင္ပါတယ္။ ေရျဖန္႕ေ၀ရာေနရာမ်ား၊ သိုေလွာင္ကန္မ်ား ကို သန္႕ရွင္းေပးဖို႕နဲ႕ ပိုးသတ္ေပးဖို႕ လိုအပ္ပါတယ္။

ဓါတုပစၥည္းမ်ားမွ ညစ္ညမ္းေစျခင္းႏွင့္ အဆိပ္အေတာက္ ျဖစ္ေစျခင္းဟာ ေရအရည္အေသြး အတြက္ ဒုတိယ ဂရုစိုက္ရမယ့္ အခ်က္ပါ။ ျဖစ္ႏုိင္ေခ်ရွိတဲ့ ဓါတုညစ္ညမ္းပစၥည္း ေတြကို ရွာေဖြ ေဖာ္ထုတ္ သံုးသပ္ရပါမယ္။

ရွိေနျပီးသား နဲ႕ အသစ္လုပ္ထားတဲ့ ေရအရင္းအျမစ္ေတြကို ေအာက္ပါ ကာကြယ္မႈေတြ လုပ္ထားေပးဖို႕ လိုပါလိမ့္မယ္။

၁) လူႏွင့္ တိရစာၧန္မ်ား ၀င္ေရာက္ခြင့္ကို ကန္႕သတ္ထားျခင္း

၂)မစင္ အညစ္အေၾကးမ်ား စြန္႕ပစ္မႈကို စိတ္ခ်ရေလာက္သည့္ အကြာအေ၀းတြင္သာ ျပဳလုပ္ေစျခင္း

၃) အကယ္၍ ျမစ္ေရ ၊ ေခ်ာင္းေရမ်ားကို သံုးစဲြပါက ထိုျမစ္ေခ်ာင္းမ်ား၏ အထက္ပိုင္းတြင္ ေရခ်ိဳးျခင္း၊ အ၀တ္ေလွ်ာ္ျခင္း၊ တိရစၧာန္မ်ားကို ေက်ာင္းျခင္း မ်ား မျပဳလုပ္ရန္ တားျမစ္ထားျခင္း

၄)ေရတြင္းမ်ားအား ညစ္ညမ္းေစမည့္ အရာ၀တၳဳမ်ား မ၀င္ေရာက္ႏိုင္ေစရန္ ျပဳျပင္မြမ္းမံျခင္း

၅) ေရတြင္းမ်ား၏ ေရထြက္ႏႈန္းမ်ားကို ခန္႕မွန္းျပီး လိုအပ္ပါက ေရကို အခ်ိဳးက်သာ ခဲြေ၀ေပးျခင္း တို႕ ျဖစ္ပါတယ္။

အေရးေပၚ အေျခအေန ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားမွာ ေရေတြကို ေရကားေတြနဲ႕ တင္ေဆာင္ျပီး ကပ္ေဘးျဖစ္ရာေနရာမ်ား၊ ဒုကၡသည္ စခန္းမ်ားသို႕ ပို႕ေပးေလ့ရွိပါတယ္။ အဲဒီ အခါမ်ိဳးမွာ ေရကားရဲ႕ ၾကံ့ခိုင္မႈ ကို စစ္ေဆးသင့္သလို ေရမသယ္ယူခင္မွာလဲ သန္႕ရွင္းျခင္းနဲ႕ ပိုးသတ္ျခင္းမ်ား ျပဳလုပ္သင့္ပါတယ္။

III.b) အစားအစာ

အစားအစာမ်ား သန္႕ရွင္းမႈ မရွိျခင္းဟာ ကပ္ေဘး ဆိုက္ေရာက္တဲ့ ေနရမ်ားမွာ အစာေၾကာင့္ ျဖစ္ပြါးတဲ့ ေရာဂါေတြ ျဖစ္ပြါးရျခင္းရဲ႕ အဓိက အေၾကာင္းရင္းျဖစ္ပါတယ္။ ဒုကၡသည္ စခန္းေတြမွာ ခ်က္ျပဳတ္ေကၽြးေမြးတယ္ ဆိုလို႕ရွိရင္ မီးဖိုေခ်ာင္ သန္႕ရွင္းေရးဟာ အရမ္း အေရးၾကီးပါတယ္။ အစားအစာျပင္ဆင္ ျပဳလုပ္ေပးတဲ့ လူေတြရဲ႕ တကိုယ္ရည္ သန္႕ရွင္းေရးကို အျမဲတမ္း ေစာင့္ၾကပ္ ၾကည့္႐ႈ ေပးဖို႕လည္း လိုပါတယ္။

III.c) အေျခခံ သန္႕ရွင္းစင္ၾကယ္မႈႏွင့္ တကိုယ္ရည္ သန္႕ရွင္းေရး

ကူးစက္ေရာဂါ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားဟာ မစင္အညစ္အေၾကးေတြနဲ႕ ေသာက္သံုးေရတို႕ အစားအစားတို႕နဲ႕ ထိေတြ႕မႈကေန တဆင့္ ကူးစက္ ျပန္႕ပါြးတာပါ။ အဲဒီအတြက္ေၾကာင့္ မစင္အညစ္အေၾကးေတြကို သန္႕ရွင္းစြာ စြန္႕ပစ္ႏိုင္ေအာင္ အစြမ္းကုန္ ၾကိဳးစားရပါမယ္။ အိမ္သာေတြ ပ်က္စီးသြားတဲ့ ေနရာေတြမွာ အေရးေပၚ အိမ္သာေတြနဲ႕ အျမန္ဆံုး အစားထိုးေပးရပါမယ္။ ေရြ႕ေျပာင္းေနထိုင္ေနၾကရတဲ့ ဒုကၡသည္ေတြ အတြက္ ေလွ်ာ္ဖြပ္ ေဆးေၾကာဖို႕နဲ႕ ေရခ်ိဳးဖို႕ ေနရာေတြလည္း ျပဳလုပ္ေပးသင့္ပါတယ္။

III.d) ေရာဂါသယ္ေဆာင္ႏိုင္သည့္ ပိုးမႊားအေကာင္မ်ားကို ထိန္းခ်ဳပ္ျခင္း

အေရးေပၚအေျခအေနႏွင့္ ျပန္လည္ထူေထာင္ေရး လုပ္ငန္းမ်ား လုပ္ေနခ်ိန္တြင္ ေရာဂါသယ္ေဆာင္ႏိုင္သည့္ ပိုးမႊားမ်ား ထိန္းခ်ဳပ္ျခင္းကို အေရးထား လုပ္ေဆာင္သင့္ပါတယ္။ အထူးသျဖင့္ ထိုကဲ့သို႕ေသာ ေရာဂါမ်ား အျဖစ္မ်ားရာ ေဒသမ်ားတြင္ လုပ္ေဆာင္သင့္ပါတယ္။ အထူးဂရုျပဳကာကြယ္ရမည့္ ေရာဂါမ်ားမွာ ေသြးလြန္တုတ္ေကြး ( Dengue Haemorrhagic Fever) ႏွင့္ ဌက္ဖ်ား ( ျခင္) ၊ အသား၀ါေရာဂါ( Leptospirsosis ) ႏွင့္ Rat Bite fever ( ၾကြက္) ၊ Typhus ( သန္း၊ ျဖဳတ္) စသည္တို႕ ျဖစ္ပါတယ္။ ေရလႊမ္းမိုးျခင္းခံရတဲ့ ေနရာေတြဟာ ျခင္ေတြ အေျမာက္အျမား ေမြးဖြားဖို႕ အေကာင္းဆံုး အေျခအေနေတြ ဖန္တီးေပးပါတယ္။

III.e) လူ

အေသအေပ်ာက္မ်ား တဲ့ ကပ္ေဘးေတြမွာ ဆိုရင္ လူေတြအိုးအိမ္မဲ့ ျဖစ္တာေတြလည္း အေျမာက္အျမားရွိပါတယ္။ အဲဒီလူေတြအထဲမွာ ေဆးကုသဖို႕ လုိအပ္တဲ့ လူေတြနဲ႕ မိဘမဲ့ ကေလးေတြလည္း ပါ၀င္ပါတယ္။ အကယ္၍ ဒီမိဘမဲ့ ကေလးေတြကို ေစာင့္ေရွာက္ေပးႏိုင္တဲ့ ေဆြမ်ိဳးေတြကိုသာ ရွာမေတြ႕ခဲ့ရင္ ဒီကေလးေတြကို က်န္းမာေရး လုပ္သားေတြနဲ႕ လူမႈေရး လုပ္သားေတြကပဲ တာ၀န္ယူရမွာပါ။ ဒီမုန္တိုင္းဒဏ္ကေန လြတ္ေျမာက္ အသက္ရွင္က်န္ခဲ့တဲ့ လူေတြ အားလံုးကို လူမႈအသိုင္းအ၀ုိင္းထဲ ျပန္လည္ပို႕ေဆာင္ေပးဖို႕ အတြက္ က်န္းမာေရး ၀န္ၾကီး ဌာန၊ လူမႈ ဖူလံုေရး အဖဲြ႕အစည္းေတြ၊ ပညာေရး ဌာန အပိုင္းက လူေတြနဲ႕ အစိုးရမဟုတ္တဲ့ အဖဲြ႕အစည္းေတြ အားလံုး ပူးေပါင္းျပီး အစီအစဥ္ ေရးဆဲြ ကူညီေပးရမွာျဖစ္ပါတယ္။

Ref: Park’s Text Book of Preventive and social Medicine